Ontdek

Victory Boogie Woogie: meesterwerk

'[…] dynamische beweging in evenwicht… Dat is wat ik probeer [uit te drukken] in Victory Boogie Woogie.' Dit zegt Mondriaan in 1943 over het schilderij dat na zijn overlijden op 1 februari 1944 onvoltooid in zijn atelier zou blijven. Het doek – Mondriaans meesterwerk – is permanent te zien in het Gemeentemuseum Den Haag en doet sinds de aankoop door de Nederlandse staat in 1998 veel stof opwaaien.

 

De publieke discussie laait hoog op als De Nederlandse Bank het schilderij Victory Boogie Woogie (B324) in 1998 voor tachtig miljoen gulden (circa 34 miljoen euro) aankoopt. De prijs van het werk krijgt in de pers alle aandacht, maar er wordt nauwelijks stilgestaan bij het schilderij zelf en dat doet Mondriaans meesterwerk geen recht. In Victory Boogie Woogie – het schilderij waaraan Mondriaan tot enkele dagen voor zijn dood werkte – bereikt hij in de uitdrukking van het neoplasticisme een hoogtepunt. Mondriaans idee voor de compositie ontstaat in een droom in 1942. De eerste versie van het werk ziet er echter heel anders uit dan het schilderij zoals wij het nu kennen.

 

Fritz Glarner, Atelier van Piet Mondriaan met Victory Boogie Woogie op de ezel, New York, februari/maart 1944. Collectie RKD, Den Haag

De eerste aanzet tot het schilderij
Aanvankelijk bestaat het schilderij uit een compositie van gekleurde lijnen. Dat ligt voor de hand, omdat Mondriaan in New York voor het eerst de beschikking krijgt  over gekleurde tape. Vanaf dat moment gaat hij de zwarte lijnen in zijn werk vervangen door gele, rode en blauwe lijnen. Dit geeft een nieuwe impuls aan zijn werk, dat zich tot dat moment kenmerkt door zwarte lijnen in combinatie met rode, gele, blauwe en witte, zwarte en grijze kleurvlakken.

 

Het gebruik van gekleurde lijnen levert echter ook nieuwe problemen op. Op de punten waar de lijnen elkaar kruisen, ontstaat een voor Mondriaan ongewenste illusie van diepte, doordat de ene lijn over of onder de andere loopt. Dit lost hij op door de lijnen op te breken in kleine kleurvlakjes, waardoor de illusie van diepte wordt vermeden. Deze versmelting van lijn en vlak zou uiteindelijk Mondriaans laatste belangrijke aanpassing zijn van het neoplasticisme.

 

Dynamische beweging in evenwicht
Victory Boogie Woogie is opgebouwd uit maar liefst 574 verschillende vlakken en vlakjes. Dat is een enorme hoeveelheid, zeker als we ons realiseren dat Mondriaans werk in de jaren 1930 bestaat uit soms slechts uit twee lijnen die het doek in vier vlakken verdelen! De grote hoeveelheid kleurvlakjes zorgt ervoor dat het oog geen rustpunt heeft. De aandacht wordt continu verlegd van het ene vlak, of het ene gedeelte van het doek naar het andere. Deze rusteloosheid geeft de compositie een enorme dynamiek. Dat wordt nog versterkt door de optische eigenschappen van de gebruikte primaire kleuren. Optisch gezien lijkt het geel naar voren te komen, het blauw juist terug te wijken en neemt het rood de plek in tussen geel en blauw.

 

Fritz Glarner, Atelier van Piet Mondriaan met Victory Boogie Woogie op de ezel, New York, februari/maart 1944, Collectie RKD, Den Haag

Dit wekt de suggestie dat de kleuren vibreren, waardoor een illusie van beweging ontstaat. Deze ‘dynamische beweging’ heeft Mondriaan in geen enkel ander werk zo dicht weten te benaderen als in Victory Boogie Woogie. Hij blijft echter worstelen met het ‘evenwicht’ van de compositie. De aanwezigheid van de grote hoeveelheid kleurvlakjes maakt het lastig het werk af te ronden. De zoektocht naar de juiste balans moet hij staken als hij in het ziekenhuis belandt vanwege een verwaarloosde longontsteking. Een paar dagen na zijn opname overlijdt Mondriaan aan de gevolgen hiervan, zonder zijn werk te hebben voltooid.

 

Het financiële aspect
Het belang van Victory Boogie Woogie wordt nog tijdens Mondriaans leven onderkend door de New Yorkse galeriehouder Valentine Dudensing, die er 800 dollar voor overheeft. Dit is meer dan Mondriaan bij leven ooit voor een schilderij heeft ontvangen. Het is met Broadway Boogie Woogie (B323) het grootste werk dat hij maakt. De 800 dollar is een bewijs voor de waardering die Mondriaan in die tijd in New York ten deel valt. Hier wordt hij eindelijk gezien als een van de meesters van de moderne kunst, een status waarnaar hij in Parijs vergeefs heeft gezocht.

Valentine Dudensing verkoopt het werk binnen een paar maanden aan de verzamelaar Emily Tremaine voor 8000 dollar, het twintigvoudige van de 400 dollar die Dudensing eerder als voorschot aan Mondriaan betaald heeft.[1] Na het overlijden van Tremaine wordt het doek in 1988 verkocht aan een miljardair, de mediamagnaat Si Newhouse jr. Bij deze transactie brengt het schilderij 11 miljoen dollar op, ruim 1350 keer meer dan wat Tremaine er in 1944 voor heeft betaald. De Nederlandse Bank koopt het schilderij vervolgens van Newhouse in 1988 voor 40 miljoen dollar, bijna een verviervoudiging van de prijs die Newhouse ervoor betaald heeft. Het belang van het schilderij is echter niet uit te drukken in geld. Het werk is een icoon van de twintigste-eeuwse kunst, net zoals het werk Guernica van Picasso of Campbell's Soup Cans van Andy Warhol.

 

Piet Mondriaan, Victory Boogie Woogie (B324), 1942-1944
Olieverf, papier, karton, tape, potlood en/of houtskool op doek, 127 x 127 cm. Collectie RCE in bruikleen aan Gemeentemuseum, Den Haag

Onderzoek: Victory Boogie Woogie Uitgepakt
In 1998 wordt Victory Boogiewoogie met trots onthuld in het Gemeentemuseum Den Haag, onder toeziend oog van onder meer Koningin Beatrix. Vanwege de fragiliteit van het doek, dat niet alleen uit verf bestaat, maar ook uit op het doek bevestigde tape en papier, wordt besloten dat het hele schilderij in kaart moet worden gebracht en geanalyseerd. Daarbij speelt ook de ontstaansgeschiedenis een belangrijke rol. Op initiatief van het RCE (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed) en Gemeentemuseum Den Haag werd een team van internationale experts samengesteld, onder leiding van Maarten van Bommel (Senior Onderzoeker, RCE) en Hans Janssen (Hoofdconservator Moderne Kunst, Gemeentemuseum Den Haag). Dit team heeft zich tussen 2006 en 2012, deels op zaal in het Gemeentemuseum, bezig gehouden met baanbrekend onderzoek naar het schilderij. Dit onderzoek heeft geresulteerd in de publicatie Victory Boogie Woogie Uitgepakt, een 279 pagina’s tellende monografie over Mondriaans topstuk. Bestel dit boek hier.

Maarten van Bommel, Hans Janssen, Ron Spronk, Victory Boogie Woogie Uitgepakt, Amsterdam University Press 2012

 

In 2008 heeft het geschiedenisprogramma Andere Tijden de aankoop van Victory Boogie Woogie samen met de belangrijkste betrokkenen gereconstrueerd. Bekijk deze aflevering hier.•

Wietse Coppes

 

Noten:

[1] N.J. Troy, 'Victory Boogie Woogie en het grote geld', in: Hans Janssen et.al., Victory Boogie Woogie uitgepakt, Amsterdam 2012, p. 90.

 

 

terug naar mondriaan & de stijl in het gemeentemuseum